Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi
de by-pass olamayacak 10a yakın hastanın hasarl? kalbine kök hücre nakledildi, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi
de kök hücrelerden damar ve kalp kası oluşturulmaya çal???lıyor, Antalya Üniversitesi Tıp Fakültesi
de ise böbrek hücresi üretilmesi konusunda çalışmalar sürüyor… Sonunda tıpta devrim niteli?indeki klonlama Güney Korede yapıld?. İlk kez bir insan embriyonu klonlayarak bu embriyodan kök hücre elde eden Güney Koreli bilim adamlar?, Alzheimer, Parkinson, multiple skleroz, felç, kan hastalıkları gibi hastalıkların tedavisi için dört gözle beklenen kök hücre terapisine doğru da ilk adım? attılar. ABDde klonlama yasak olduğu için Güney Korede gerçekleştirilen çalışmalarda, 242 insan yumurta hücresi üzerinde işlem yapıld?. Bu yumurtalardan ise 30 embriyo klonlanabildi, sadece bir tanesinden de kök hücre elde edilebildi. Seul Ulusal Üniversitesi
den Prof. Dr. Woo Suk Hwang liderli?inde gerçekleştirilen klonlama çalışmalarına Michigan Üniversitesi
den ileri hücre teknolojisi uzman? ABDli Dr. Jose Cibelli de katıld?. Her ne kadar tedavi amaçl? bir klonlama gerçekleştirilmiş olsa da bu gelişmeler, her zaman olduğu gibi etik tart??malarını da gündeme getirdi.

Çal??malar nereye kadar etik?
Tüm dünya bu sıralar Güney Koreli bilim adamlarının insan embriyosundan elde ettikleri kök hücre haberiyle çalkalanıyor. Kök hücreler, özellikle de emriyolardan elde edilen kök hücreler çok de?erli. Çünkü bu kök hücreler her türlü dokuya dönüşme kapasitesine sahip oldukları için beyin hastalıkları, felç, diyabet, karaciğer hastalıkları, kalp-damar hastalıkları, kan hastalıkları gibi bugüne kadar tedavisi bulunamayan hastalıkların tedavisinde büyük umut vaat ediyorlar. Kök hücreler yeni do?an bebeklerin kordon kanında, omurilikte ve kanda bulunuyorlar.

Türkiyede de kök hücre tedavisi konusunda ciddi çalışmalar yapılıyor. Klonlama konusunda ise çalışmalar henüz ba?lamadı. Kök hücre nakli ve tedavi amaçl? kök hücre çalışmaları ise hemen hemen bütün büyük merkezlerde yapılmakta. Ankara, İstanbul, ?zmir, Antalya, Adanada ba?ta üniversite hastaneleri olmak üzere kemik iliği ve kan oluşturan kök hücre hematopoetik kök hücre nakli yapan birimler var. Klonlama konusunda ise Türkiyedeki uzmanlar da ikiye bölünmü? durumda. Klonlamaya kesinlikle kar?? çıkanlardan, tedavi amaçl? klonlamay? etik bulanlara kadar pek çok uzmana rastlamak mümkün. Ekibiyle birlikte, kök hücrelerle bugüne kadar pek çok çalışma yapm?? olan Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi ?ç Hastalıkları Anabilim Dal? Hematoloji Bilim Dal? Ba?kan? Prof. Dr. Mahmut Bayık, kök hücrelerin pek çok hastalığın tedavisinde umut ????? olduğunu belirtiyor. Ancak insan klonlama gibi iilerle u?ra?madıklarını belirten Prof. Bayık, “Zaten teknik kapasitemiz de insan klonlamaya yeterli de?il. Yeterli olsayd? da izin almadan yapmazdık. Ancak Türkiyede buna izin verecek bir merci yok. Bunu yapan da kaçak yapıyordur zaten. Biz, insan vücudunda bulunan kök hücrelerle çal???yoruz. Kök hücrelerden yeni doku oluşturma gibi konularda bizim de projelerimiz var. Özellikle de kalp hastalıkları ve nörolojik hastalıklar üzerinde çal???yoruz. Çal??malarımızda etik kuralları a?mamaya çok dikkat ediyoruz” diyor.

Uzmanların söylediklerine göre, kök hücre terapisi çaresiz hastalıkların tedavisinde umut vaat ediyor. En etkili kök hücreler de embriyonik kök hücreler. Ancak bunları kopyalamak, hatta bilimsel çalışmalar yapmak, tedavi amaçl? da olsa pek çok ülkede yasak. Üreme amaçl? embriyo klonlamanın ahlaka aykırı olduğunu belirten Bayık, “Sadece tedavi amaçl? embriyo klonlamanın etik olduğunu düşünüyorum. Ancak buna da kar?? çıkanlar var. Embriyonun gelişmesine izin verilse insan olacak, ama kök hücreler tedavi amaçl? alınıp embriyo öldürülüyor diyorlar. Tedavi amaçl? klonlamayla insan klonlama arasındaki fark çok az. Tedavi amaçl? klonlamada da bir insan embriyonu klonlanıyor, ancak onun kök hücrelerini ayıklayarak bir insana dönüşmesini engelliyorsunuz. Yani embriyonu imha ediyorsunuz. Embriyonun büyümesine izin verip, daha sonra bir kadının rahmine yerleştirseniz, insan klonlam?? ve doğumuna izin vermiş olursunuz” diyor.

Tedavi amaçl? klonlama
Kök hücre nakillerinde, tıpk? organ nakillerinde olduğu gibi doku uyumu büyük sorun. Yani vücut, nakledilen kök hücreleri reddediyor. Zaten tedavi amaçl? embriyo klonlama işlemi de başlıca bu doku uyumu sorununu ortadan kaldırmak için gerçekleştirildi. Prof. Bayık, “Örneğin felçli bir hastanın derisinden bir parça, ya da vücudundan herhangi bir hücre alınıyor. Gönüllü bir kadının yumurtasının çekirde?i çıkarılıyor, hastanın deri hücresindeki tüm genetik materyali içeren çekirdek, bu çekirdeksiz yumurtanın içine yerleştiriliyor. Tıpkı yumurtanın sarısın? çıkar?p, içine başka bir top yerleştirir gibi. Bu durumda yumurta kendini döllenmiş zannederek bölünmeye ba?lıyor. Bu embriyo blastosist rahme konmadan önceki son a?ama safhasına gelip olgunla?t???nda ise iç hücre kitlesinden kök hücreler ayıklanarak deney tüplerinde istenen dokuya, örneğin sinir hücrelerine dönüştürülerek vücuttaki hasarl? bölgeye oray? tamir etmesi için yerleştirilebilir. Bu hücreler kişinin kendi kök hücreleri olduğu için de vücut bunu reddetmez. ??te bu, tedavi amaçl? embriyo klonlama. Yani bir insan yapılmıyor. Ancak bütün bunlar henüz teoride mümkün. Bu konuda a??lması gereken daha çok sorun var” diyor.

İnsanın kendi vücudunda neredeyse embriyonik kök hücre kadar büyük potansiyele sahip olan, ancak vücutta gizli bulunan kök hücrelerden de söz ediyor bilim adamlar?. Bunları bulmak için de çalışmalar sürüyor. Eğer bulunur ve tanımlanırsa belki de embriyo klonlamaya, embriyolardan kök hücre elde etmek için u?ra?maya bile gerek kalmayacak. Türkiyede ve dünyada en çok bilinen ve kullanılan kandaki kök hücreler. Bu hücreler kemik iliği naklinde kullanılan temel hücreler. Ancak kanda dolağan kök hücrelerin say?sı dü?ük. Bu nedenle uzmanlar birtakım ilaçlarla kök hücrelerin kemik iliğinden daha fazla kana kar??ması ve kandaki kök hücre sayının artması için u?ra??yorlar. “Özel makinelerle bu kök hücreler kandan toplanır. Yeterli sayıda toplanabilirse, kemik iliği nakli yaparken ki?inin bu kendi hücrelerini kullanabilirsiniz. Böylece reddetme de olmaz” diyor Prof. Bayık. Kök hücreler yoğun olarak bir de bebeklerin göbek kordonunda var. Ancak Türkiyede bu i? iyice ticarete dönüşmü? durumda. Her kö?ede bir kordon kan? bankası var, herkes çocuğunun kordon kanın? saklıyor ve insanlar bilgilendirmeden bu kök hücreler her derde deva olarak gösteriliyor. Kordon kanın? saklamak elbette mantıklı olabilir, ancak uzmanlara göre bu konuda daha pek çok soru i?aretinin varolduğunu da insanlara söylemek ?art.

Türkiyede yasal bir düzenleme yok
Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Hematoloji Bilim Dal? Ö?retim Üyesi Yard. Doç. Dr. Mustafa Çetiner, bir zamanlar tüp bebek yöntemleriyle ilgili de etik tart??maların gündemde olduğunu, ancak zamanla bunun pek çok çiftin yararına olduğunun anla??ld???na dikkat çekiyor. Çetiner, “Kemik ili?inde yapılan kök hücrelerin kemik, k?kırdak, ya? dokusu, kas, karaciğer ve düz kas hücrelerine dönüşebildiği kanıtlandı. Ayrıca bu kök hücreleri laboratuar ko?ullarında üretmek de hiç zor de?il. Ülkemizde birçok laboratuar bu konuyla yakından ilgileniyor. Örneğin kalp krizi geçiren birinin hasarl? kalp kas?, kök hücre ile onarılabilecek gibi görünüyor. Organ hasarının onarılması da sadece kalp ile sınırl? da de?il” diyor. Kök hücre konusunda Türkiyede de ciddi çalışmaların yapıld???n? belirten Çetiner, bu çalışmaların görmezden gelinip, desteklenmemesinden dolayı üzgün. “Biz, kendi de?erlerimizin farkında olamazsak, kim bu de?erlere sahip çıkacak, bu ülke nasıl ça?da? bir düzeye eri?ecek? İnsan bilmek istiyor” diyor Dr. Çetiner.

Kök hücre elde etmek için klonlanan embriyo, daha sonra imha edildi?i için bu işlem ahlaki nedenlerle ABDde yasak. Bu yasa?a rağmen klonlama işlemi yapanlara ABDde, hapis ve 1 milyon dolara kadar para cezası veriliyor. Özellikle de Ba?kan George W. Bush, “emriyonun da bir birey sayıld???n?” ileri sürerek tedavi amaçl? da olsa klonlamaya kar?? çıkıyor. Türkiyede ise klonlamayla ya da kök hücre çalışmalarıyla ilgili herhangi bir yasa, ya da yasal bir mevzuat yok. Dolay?sıyla klonlamak ya da klonlamamak, embriyoları imha etmek ya da etmemek, insan hücrelerini geli?igüzel kullanmak ya da kullanmamak her uzmanın kendi ahlak anlay???na kalm?? durumda.